Sommige documentaires laten je na afloop even stil naar het scherm kijken. NAZA lijkt er zo eentje. In de film vertellen 24 Israëlische militairen en inlichtingenmedewerkers over aanvallen op Gaza, het gebruik van AI en beslissingen waarbij volgens hen vooraf rekening werd gehouden met tientallen of zelfs honderden burgerdoden.
Maandag was de documentaire voor het eerst in Nederland te zien. Correspondent Olaf Koens bezocht de première en vertelde erover bij RENZE. Inmiddels veroorzaakt de film ook buiten de bioscoop behoorlijk wat opschudding. Maar wat is NAZA precies, en waarom roept deze documentaire zulke felle reacties op?
NAZA is een Israëlische militaire afkorting voor nevenschade. In de documentaire gaat het om het aantal burgers dat naar verwachting omkomt bij een aanval op een doelwit. Achter die zakelijke term zitten dus mensen die zelf geen doelwit zijn, maar een bombardement mogelijk niet overleven.
Regisseurs Yuval Abraham en Rachel Szor spraken tussen 2023 en 2025 in het geheim met mensen uit het Israëlische leger en de inlichtingendienst. De interviews werden ’s nachts opgenomen op daken in Tel Aviv. De geïnterviewden zijn onherkenbaar gemaakt en hun stemmen zijn vervormd.
De film bouwt voort op eerder onderzoek van +972 Magazine, Local Call en The Guardian. Een deel van de informatie was daardoor al gepubliceerd. NAZA brengt de verklaringen samen en laat de betrokkenen vertellen hoe het er volgens hen achter de schermen aan toeging.
Een van de indringendste voorbeelden betreft het gebruik van telefoondata. Volgens de geïnterviewden worden die gegevens met behulp van AI geanalyseerd om mogelijke Hamas-leden te identificeren en hun verblijfplaats te achterhalen.
Daarbij zouden ook gesprekken en berichten van gezinsleden worden nagegaan. Woorden als ‘papa’ en ‘thuis’ kunnen volgens de verklaringen helpen bepalen wanneer een doelwit thuis is. Vervolgens kan de woning worden aangevallen. Een geïnterviewde legt uit dat iemand thuis simpelweg makkelijker te vinden is.
Dat maakt de vraag die de makers stellen bijzonder pijnlijk: wat doe je als je door dat afluisteren óók weet dat er kinderen aanwezig zijn? Volgens de getuigen werden bij bepaalde aanvallen op laaggeplaatste Hamas-leden twintig burgerdoden geaccepteerd. Voor doelwitten met een hogere rang zou dat aantal verder oplopen.
In de trailer vertelt een geïnterviewde dat ooit een aanval werd goedgekeurd waarbij rekening werd gehouden met 500 burgerslachtoffers om één doelwit uit te schakelen.
Daarbij moet je twee dingen uit elkaar houden. Hij spreekt over een vooraf geaccepteerde inschatting, niet over een bevestigd aantal doden. De man zegt zelf niet te weten hoeveel mensen daadwerkelijk omkwamen.
Het Israëlische leger ontkent deze beschuldiging expliciet. Volgens de IDF is nooit een aanval in Gaza gepland, goedgekeurd of uitgevoerd waarbij 500 burgerdoden, of een vergelijkbaar aantal, werden verwacht. Het leger stelt daarnaast dat mensen beslissen over aanvallen en dat die beslissingen niet aan AI worden overgelaten.
De documentaire bestaat niet voortdurend uit beelden van bombardementen. Je ziet juist ook het dagelijkse leven in Tel Aviv: mensen in hun appartementen, met de televisie aan, die hun gewone bezigheden voortzetten. Ondertussen hoor je de verklaringen over wat er in Gaza gebeurt.
Sommige geïnterviewden tonen berouw. Anderen blijven achter hun handelen staan. Eén betrokkene verklaart zijn gebrek aan ingrijpen vanuit zijn technische functie. Juist die verdeling van verantwoordelijkheid is een belangrijk onderwerp van de film.
Ook achter de camera staan bekende namen. Abraham en Szor werkten eerder aan de Oscarwinnende documentaire No Other Land. Producent James Wilson en uitvoerend producent Jonathan Glazer waren betrokken bij The Zone of Interest, de indrukwekkende film over Auschwitz-commandant Rudolf Höss en zijn gezin, waarover we eerder schreven. The Guardian is eveneens producent van NAZA.
De film won in Venetië de Speciale Juryprijs, maar kreeg vanuit Israël scherpe kritiek. De IDF betwist de geschetste werkwijze en zegt dat de militaire functies van de anonieme geïnterviewden niet te controleren zijn. De makers stellen dat zij die functies en de beschreven operaties juist uitgebreid hebben geverifieerd.
Ook politiek zijn de reacties fel. Netanyahu wil de makers hun Israëlische nationaliteit afnemen. Daarnaast worden zij bedreigd. Volgens de berichtgeving werd het huis van Szors moeder omsingeld door extreemrechtse demonstranten.
Dat verklaart waarom NAZA zoveel losmaakt. De documentaire bevat ernstige beschuldigingen van mensen die zeggen zelf bij de operaties betrokken te zijn geweest. Het leger weerspreekt die verklaringen, terwijl de makers onder grote druk staan. Eind november moet de film gratis beschikbaar komen via The Guardian. Daarmee krijgt een veel groter publiek de mogelijkheid om zelf te bekijken waar al die ophef over gaat.
Lees het artikel op de mobiele website